చిన్నతనం నుండి ఏదో ఒక అనారోగ్యం. పోషక విలువల లేమి వల్ల బలహీనత. మా తల్లికి సైతం అస్వస్థత. పెద్ద కుటుంబం. చిన్న ఆదాయం.
సంఘర్షణలోంచి జీవితాన్ని చూస్తూ లేస్తూ పడుతున్నప్పుడు స్నేహమే ఒక ఆలంబన. జీవితంలో స్నేహాలకు కొదువలేదు. కానీ, ఆత్మగౌరవం, అభిమానం, సంతృప్తినిచ్చే ఒక స్నేహం ఎన్నో రూపాలలో ఉండవచ్చు. బంధుస్నేహం, సమవయస్సు స్నేహం...ఏదైనా కావచ్చు. మొదట మా అమ్మనీ- విడవకుండా ఆమె చదివే పుస్తకాల పట్ల స్నేహం. వీథిలో స్నేహితులు. ఆటల స్నేహితులు. బడి స్నేహితులు. పక్కింటి స్నేహితులు. ఎంతోమంది.

బాల్య స్నేహాలు, యవ్వన స్నేహాలు, ఉద్యోగ స్నేహాలు - ఇలా కొంతమంది విడివిడిగా ఉంటారు. నాకైతే చిన్నప్పటినుండి పుస్తకాలతో స్నేహం. పాత హిందీ పాటలతో స్నేహం. కళ - కళారూపాలతో స్నేహం. వీటిని ఎప్పుడూ మరిచిపోలేను. నా జీవితానికి అవి ఎనలేని సార్థకతని చేకూర్చాయి.
కళలతో స్నేహం అంటే కళాకారులతో కూడా. హనుమకొండ ప్రధానదారిలో మా ఇల్లు. అరవై మూడేళ్ల కింద అదొక పెద్ద ఊరు. కానీ, ఊరిలో ఉండే రీతి, రివాజులు అన్నీ ఉన్నాయి. వేకువనే జే గంటలవారు. ఆ పక్కన మజీదు నుండి శ్రావ్యమైన అజా. ముస్లింల ఇనుప రింగుల సవ్వడి. పొద్దెక్కాక బైండ్ల వాళ్లు, శారదలు, జంగాలు, దాసరులు, విప్రవినోదులు ఇలా ఎంతో మంది!
నేను మల్టీపర్పస్ చదువుతున్నపుడు ఒక మిత్రుడితో పరిచయం.

డిగ్రీ చదివేప్పుడు ఒకరికి తెలియకుండా మరొకరు కవితలు రాస్తున్నా రహస్యంగా దాచుకునేవాళ్లం. అలా కొన్నాళ్ళు గడిచాక పత్రికలు, పుస్తకాలు ఇచ్చి పుచ్చుకుంటూ ఉండేవాళ్లం. అందులో నా కవిత ఒకటి ఓ పుస్తకంలో ఉండిపోయింది. అదే పుస్తకం తిరిగి ఇచ్చేటపుడు అతను రాసిన కవిత ఒకటి ఉంచాడు. ఆ తరువాత ఎప్పుడు ఏది రాసినా చదివి వినిపించే అలవాటయింది. ఆ మిత్రుడి పేరు పి.జయధీర్‌డ్డి. ఇప్పుడు నా పేరులో సగం.

అతడూ నేనూ ఒక దశాబ్దం కలసి మెలసి ఉండడమే కాదు. నా కలంలో సిరా అతడు. తాను అక్షరాలైతే, నేను కాగితాన్ని. అలా కలసిమెలసి రచన చేశాం. ఇతివృత్తం అతనిదైతే రచన నేను చేసేవాణ్ణి. నా అభివూపాయాలను అతను కాగితంపై ఉంచేవాడు. నిజంగా అంతకన్నా స్నేహం ఏముంటుంది.

ఇద్దరి ఇంట్లో రచయితపూవరూ లేరు. మాకై మేమే పత్రికల చిరునామాలు వెతుక్కుని వాటికి రచనలు పంపేవాళ్లం. విచిత్రం ఏమంటే ఎక్కువకాలం నిరీక్షించకుండానే అవి అచ్చుకావడం. ఒక కవిత అచ్చు కాగానే పోటీపడి ఇద్దరం ఆనందించే వాళ్ళం. ఒక రచన బాగా చేయలేక పోతే అసంతృప్తితో ఇద్దరం మెలితిరిగే వాళ్లం. ఒక గొప్ప భావనతో జయధీర్‌ని ఆనందింప చేయాలని నేను. శక్తిమంతమైన పేరా రాసి నన్ను చకితుడిని చేయాలని అతను. ఇలా కాలాన్ని, కలాన్ని పంచుకున్న తొలి రచన వేళ పూచిన స్నేహపుష్పం ఈనాటికీ వాడిపోలేదు. కాకపోతే కాలం, స్థలం తమ ప్రభావాల్ని రుద్దుతూనే ఉంటాయి. ఐనా, ఏదో రూపంలో వాటిని త్రుంచేయడమే స్నేహం.

నేను హైదారాబాదుకి, ఆయన వరంగల్ జిల్లాలో ఉపాధ్యాయుడిగా, విద్యాశాఖ అధికారిగా - కలసి రాయక పోయామే కాని స్నేహానికి అది అడ్డంకి కాలేదు.
ఈలోగా నేను ఉద్యోగరీత్యా హైదరాబాద్ వచ్చి పడ్డాను. ఐనా చిన్నతనపు జానపద కళల గుబాళింపు వీడిపోలేదు. యం.ఎ.లో ప్రత్యేక అంశంగా జానపద సాహిత్యం పలకరించింది. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం ఇంకా పుట్ట కముందు పి.జి.సెంటర్ ఉండేది. అక్కడ జానపద పుస్తకాల పలకరింపు. పుస్తకాల్లో రాసిన అంశాలు గ్రామీణ సమాజంలో ఎలా ఉంటాయో చూద్దామని పల్లెల్లోకి పరుగులు. క్షేత్ర పర్యటన లాంటి అనుభవాలు. ఐతే, అప్పటికి వృత్తి కళాకారులు ఉంటారని తెలియదు. కాని, అలాంటి కళాకారులతో స్నేహం కుదిరింది.

ఆ స్నేహమే ‘జాంబపురాణం’ పటం వేసి ప్రదర్శన ఇచ్చే డక్కలి వాళ్లతో కలిపింది.
డబ్బున్న వాళ్లతో, కులీనులతో స్నేహం ఎక్కడో ఒక దగ్గర చిన్నపాటి తేడా ఉండేది. కాని, వీళ్ల స్నేహంలో వాటికి తావులేదు. వాళ్ల దగ్గర హెచ్చుతగ్గుల పదాలు లేవు. గౌరవ వాచకాల అడంబరం లేదు. ఎచ్చుకోళ్ళ శారీరక భాష అసలే కనిపించదు. మెచ్చుకోళ్ళ విరుపులు వాళ్ళకి దూరం.
ఐతే, వాళ్ళు నాతో స్నేహం చేయడానికి ఐదేళ్లు పట్టింది. వాళ్లని నేను నా స్నేహితుల్లాగే భావించాను. చదువుకున్న వాళ్ళకన్నా మా అచార్యుల కన్నా, పేరున్న రచయితల కన్నా వాళ్ళతో గడిపిన క్షణాలలో ఎంతో నేర్చుకున్నట్లు ఉండేది. వాళ్ల తార్కిక శక్తిని ఇముడ్చుకుందామని అనిపించేది. కాని, అది ఈనాటికీ చిక్కలేదు.

డక్కల వాళ్లు, వాళ్ళ సమూహంలోని వాళ్ళతో తప్ప మరొకరితో స్నేహం చేయరు. పెళ్లీ పేరంటాల్లో కూడా ఎవరికి వారే. కొత్త ముఖం ఏదీ వారి దరి దాపుల్లో ఉండడానికి వీల్లేదు.
నన్ను వాళ్ళు దోస్తుగా చేసుకున్నారని ఎప్పుడు తెలిసిందంటే వాళ్ళ ఇంట్లో జరిగిన ఒక పెళ్లిలో. అప్పుడు నన్ను అతిథిగా చూసినపుడు వాళ్లు నన్ను అక్కడనుంచి వెళ్లి పొమ్మనలేదు.
నన్ను స్నేహితుడిగా భావించిన ఘనత డక్కలి గోపాల్‌కే దక్కుతుంది. వాళ్ళ అమ్మాయి పెళ్లి అది. పెళ్ళికి కోసిన జీవం తునకల హక్కుకోసం, పొగాకు వాటా హక్కు కోసం పెద్ద జగడమే జరిగింది. నిజంగా అది పెళ్ళి కోలాహలం కన్నా పెద్దది.

తాత ముత్తాతల కాలం నుండి హక్కుగా వస్తున్న సంప్రదాయం గురించి, గోత్రం హక్కు గురించి మాట్లాడుతుంటే ఒక మాయాలోకపు అంచున నిలిచి ఉన్నట్లు అనిపించింది.
గోపాల్ నాకు స్నేహితుడే. కాని, చాలా ఏళ్ళ తరువాత కూడా అతని ఇంట్లో నేను బువ్వ తినలేకపోయాను. అదొక్కటే లోటు. మా ఇంటికి వచ్చాడని సంతోషంతో మేక మాంసం తెస్తే ‘జిలుగురు కూర’ అని అనేవాడు.

అందుకే, పదిహేనేళ్ళ కింద సీఫెల్‌లో జానపద కళోత్సవాల సందర్భంగా బయటనుండి వాళ్లకు కావలసిన మాంసం తెప్పించి వండి పెట్టాం. ఆ రోజు మాత్రం గోపాల్ మారు మాట్లాడకుండా తిన్నాడు. అతడు తృప్తారా తింటుంటే నేను ఆనందించాను.

మా ఇద్దరి స్నేహం మధ్య ‘జాంబపురాణం’ ధ్వని నుండి అక్షరమైంది. మాకు అర్థం కాని చోట మాకతను ఆచార్యుడైనాడు. అతను ఎంత పెద్ద కళాకారుడైనా నా దోస్తు అని గర్వంగా ఉంటుంది. ప్రగతిశీల శిబిరంలోని పెద్దలు మా ఇంట్లో తిని మా గోడలు ఎర్రగా లేవని కక్ష గట్టారు. గోపాల్ అలా కాదు. నేను ఎలా ఉన్నా నాతో పద్దెనిమిదేళ్ళ నుండి ఇప్పటిదాక ఒకేలా ఉన్నాడు. ఐతే, చాలామందికి మాది సమఉజ్జీ స్నేహం కాదని అనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే నా స్థాయి పెద్దది. పై చదువులు చదువుకున్నాను. పెద్ద ఉద్యోగం అనుకుంటారు. కాని, డక్కలి గోపాల్ హృదయం నా ఉద్యోగం కన్నా పెద్దది. నా చదువు కన్నా అతని ‘జాంబపురాణం’ గొప్పది.

గోపాల్ గొప్ప కళాకారుడు. నా రచన ఆ కళ ముందు ఏపాటి?
తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం పురస్కారం తీసుకోవడానికి వచ్చి, ‘మా లావు గండ మొచ్చింది’ అన్నాడు. ‘ఏంటని’ అడిగాను. ‘మా జట్టులో చాలామంది నాలాంటి కళాకారులున్నారు. నేను ఒకడినే తీసుకోవడం ఏం బాగు?’ అన్నాడు. పురస్కారం వచ్చిన దానికన్నా దాన్ని తీసుకుని బాధపడ్డాడు. ‘కలసి భోజనం చేద్దాం’ అన్నాను. ‘మనసు బాగోలేదని’ బస్సెక్కి వెళ్లిపోయాడు.

డక్కలి గోపాల్‌తో నా స్నేహం నన్ను ఒక మెట్టు పై నిలిపింది. నేనూ డక్కలివాడినై వచ్చే జన్మలో(?) పుట్టడానికి గోపాల్‌ని ఆసరా చేసుకున్నాను. ఆదిజాంబవుడు వాళ్లకి తాత మాత్రమే. నాకు మాత్రం భారతీయ ప్రగతిశీల కళా సాహిత్యాలకు పునాది.
గోపాల్, నేనూ కలిసి చేసే పనులు చాలా ఉన్నాయి. మా స్నేహం ఆ క్రమంలో మరింత పెనవేసుకు పోతుందని ఆశ!